Ponieważ chodzi tu wyraźnie o stężenie, czyli stosunek masy leku do masy podłoża, nie możemy pisać: Ol. Ca-cao q. s., bo inna masa oleju dałaby inny stosunek mas, a więc inne stężenie, które by działało albo zbyt mocno, albo zbyt słabo, albo nie działałoby wcale. Pigułki (Pilulae). Granulki (Granulae). Pigułki są objętościowo drobną formą leku, która może być przez chorego łatwo połknięta. Za pomocą tej formy leku, a przede wszystkim za pomocą jeszcze mniejszej - granulki - możemy bardzo dokładnie dawkować środki lecznicze. Mianowicie jedną dawkę leku lub mieszanki leków umieszczamy nie w jednej, lecz w kilku pigułkach, np. w pięciu. Jeżeli działanie tych pięciu będzie za słabe albo za mocne u określonego chorego, możemy łatwo zmniejszyć lub zwiększyć dawkę o jej ułamek, w tym przypadku o V5, odejmując lub dodając jedną pigułkę. Każdą z dotychczasowych form zapisywaliśmy w dowolnej prawie ilości, tymczasem w zapisywaniu pigułek krępowani jesteśmy „parkiem maszynowym" apteki. Przyrząd do wyrobu pigułek obliczony jest zwykle na XXX pigułek, musimy więc zapisać ich trzydzieści lub wielokrotność trzydziestu. Zapisanie każdej liczby pośredniej sprawi, że wszystkie pigułki stanowiące różnicę między zapisaną liczbą a trzydziestoma albo ich wielokrotnością zostaną wyrzucone, a chory lub za chorego Państwo poniesie koszt wyrzuconych pigułek. Najmniejszej liczby pigułek, tzn. XXX, zapisać nie możemy bo 12 w 30 nie mieści się bez reszty. Ale 12 (dawek) mieści się bez reszty w 60 (pigułkach); 60 : 12 = 5, czyli każda dawka mieści się bez reszty w 5 pigułkach. Dawka Extr. Belladonnae = 0,02 12 dawek = 12 X 0,02 = 0,24 Masy pigułkowe mają bardzo różny skład, czasami składniki masy reagują ze składnikami leku, dlatego pozostawiamy uznaniu farmaceuty dobór odpowiedniej masy. Pigułki przed włożeniem do pudełka przesypywane są proszkiem (pulvis adspersorius) w celu niedopuszczenia do ich sklejenia się. Tę czynność też wykonuje farmaceuta, dobierając proszek przysypkowy zgodnie z przeznaczeniem pigułek, tak że wzmianka w recepcie o przesypaniu (ad sperge) jest zbędna. Drażniący smak lub przykra woń pigułki wymagają powleczenia jej masą ochronną. Zapisując w pigułkach leki drażniące lub obdarzone przykrą wonią, piszemy w recepcie tuż po liczbie dawek: „obduce saccharo" (gelatino, keratino). Tak samo jak pigułki zapisujemy granulki, pamiętając, że granulka jest o połowę mniejsza od najmniejszej pigułki oraz że zamiast „massae pipula rum" zapisujemy jako podłoże ,,massae granularum". Dla przykładu zapiszmy siarczan atropiny; jego dawka średnia wynosi 0,0005 g. Dawek średnich chcemy podać trzy w ciągu dnia, całość leczenia przewidujemy na 3 dni, czyli dawek na cale leczenie IX. Aby trzymać się liczb okrągłych, a równocześnie dostosować się do przyrządów aptecznych Jedną dawkę atropiny chcemy umieścić w 3 granulkach, a więc 10 dawek v XXX granulkach. Jedna granulka waży 0,05 g, trzydzieści granulek będzie ważyć 1,5 g, czyli dla sporządzenia recepty trzeba do 0,005 g atropiny dolać tyle masy granulkowej, aby razem było 1,5 g. Ponieważ 5/1000 grama wobec 1,5 grama jest objętością bardzo znikomą pominiemy ją w obliczaniu odłożymy i piszemy zamiast ad 1,5 - zwyczajnie 1,5. Zamiast pisać w recepcie dawkę oleju kakaowego lub innego podłoża, możemy jego ilość pozostawić do uznania farmaceuty. Możemy więc pisać: a) Massae suppos. q. s. ut i. suppositorium anale. dtd. no VI, albo b) Massae suppos. q. s. utliant suppositoria analia No VI. Znaczy to: a) masy czopkowej tyle, ile trzeba, aby powstał czopek daj takich dawek sześć, albo b) masy czopkowej tyle, ile trzeba, aby powstały czopki w liczbie sześciu. W tym ostatnim przypadku (czopki podzielone) możemy pisać lub nie pisać ,,div. in part. aeau.", bo aptekarz zrozumie informację jednoznacznie, tzn. że z zapisanej ilości ma zrobić sześć czopków, czyli całą masę podzielić na sześć równych części. Oczywiście bezpieczniej będzie w pewnych okolicznościach dodać skrót o podzieleniu całości „in art. aeąu. No VI 10 X 2 100”. Zapisując czopki o miejscowym działaniu obliczamy stężenie leku w stosunku do 1 lub 2 gramów podłoża. Np. anestezynę podajemy w czopkach w stężeniu 10%, co znaczy, że w 100 częściach całości znajduje się 10 setnych anestezyny i 90 setnych masy czopkowej. Dawkę anestezyny dla jednego 2-gramowego czopka (czopki odważone) obliczamy.
